(قوس ها و دور ها)

پیدایش قوس و دور

در زمان های قدیم سقف ها را با چوب می پوشاندند. مُسلّم است که سقف های چوبی، استحکام قابل توجهی نداشته اند و با گذشت زمان می پوسیدند و یا دراثر آتش سوزی، فرو می ریختند و از دست موریانه  نیز در امان نبودند. عواملی که برشمردیم و بخصوص گسترش دامنه ی  ساختمان سازی و کمبود چوب، معماران ودست اندرکاران ساختمان را در این اندیشه فرو برد تا راهی بیابند که بدان وسیله، در زدن سقف ها و درگاه ها دچار مشکلات فوق نگردند. لذا به این نکته پی بردند که چنانچه سقف ها و سر درگاه ها را با خاک و خِشت و آجر، ولی با انحنا بپوشانند،مقاومت و عُمر ساختمان صد چندان خواهد شد .از آن جا بود که سقف های مختلف با مقاومت گوناگون پا به عرصه ی  معماری نهادند  و بالاخره صاحبان هنر و اندیشه توانستند هنر معماری را به اوج خود رسانند و آن زمانی بود که برای پوشش سقف های بزرگ که با قوس های معمولی پوشانیدنش امکان پذیر نبود، سقف های طرح رسمی را با قواعد گوناگون و کامل کشف نمودند .

بله به راستی می توان گفت که کشف نمودند . کشفی که هنوز هم در مساجد و  معابر و کاروانسراهای بزرگ و اماکن مقدسه موجب می شود تاآدمی انگشت حیرت به دهان برد .

انواع قوس ها

قوس نیم دایره.                                                   قوس نیم دایره ی تَخت یا طاق شکسته.

 قوس تیزه دار هَشت قسمتی .                             قوس تیزه دار هشت و دوازده قسمتی .

 قوس شَبدری سه و پنج، ده قسمتی .                  قوس توقوس شَبدری سه و پنج، دَه قسمتی.

 قوس شاخ بُزی کند شش قسمتی .                    قوس شاخ بُزی شش قسمتی .

 طاق شکسته ی پنج قسمتی .                           قوس دُزد در قوس های سه کمانه.

 قوس سه کمانه ی ده ودو.                                 قوس سه کمانه ی ده ودو خوابیده .

 قوس سه کمانه ی شش دو .                              قوس کماندار ده و دو .

 قوس سه کمانه ی پنج و یک .                             قوس سه کمانه ی پنج و دو .

 قوس ثَلاثی .                                                   قوس خوابیده یا دسته سَبدی (چهار قسمتی ).

 طاق شکسته ی دُرست(یک قسمتی ).               دور شاه عباسی .

 دور شاه عباسی یا شاخ بُزی (هشت قسمتی).    قوس عَجمانه .

 قوس تُخم مرغی.                                             قوس شاخ بُزی تند(ده قسمتی ).

 قوس مربع روی سه قسمتی .                            قوس مربع روی پنج قسمتی .

 قوس بیضی .                                                   قوس های سَهمی .

 قوس پاتوپا سی درجه(30درجه) .                        قوس پاتوپا 45 درجه .

 قوس شبدری 30درجه .                                     قوس شبدری45درجه .

 قوس شبدری60درجه.                                      قوس تیزه دارچهار قسمتی. 

 قوس تیزه دارشش قسمتی.                             قوس تیزه دار.

قوس لانِست سه قسمتی.                                قوس پنج یک وهفت تند.

 قوس پنج یک وهفت کند.                                  قوس افتاده.

 قوس تیزه دارهشت قسمتی.                            قوس خط اَبرو.

قوس تزئینی سَرپهن.                                       قوس نَعلی از دایره.

 قوس نَعلی سه کمانه و...

 مِحراب

محراب های مساجد را که راهنمای جهت قبله است، به طریق گوناگون می سازند وبا مصالح مختلف و هنرها در ریزه کاری های معماری اسلامی زینت می دهند و می سازند. در محراب، براحتی می توان نیمکارهای رسمی و مقرنس و یزدی بندی را که در معماری، هنری عظیم به حساب می آیند رااستفاده کرده و ساخت.

اُلگو یا قالب  

گاهی می خواهند قرینه ی قوس ساخته شده ای را در محل دیگری پیاده کرده و بسازند . برای این کار در صورتی که قوس ساخته شده را نتوان با اندازه گیری شناخت و یا با رَمز اسم آن آشنا نباشند و دیگر آنکه به صحیح بودن آن مشکوک باشند، لازم است از قانون اُلگو استفاده نمایند.

انتقال نیروی قوس ها

برای خنثی نمودن نیروی قوس ها به طریق مختلف عمل می شود . قوس ها به نسبت خیز و دهانه ی خود، هر کدام به طریقی نیروی خود را به اطراف وارد می سازند. اگر در برابرفشار نیروی قوس ها قدرت خنثی کننده ای نباشد، دیوار و یا ستونی که قوس  روی آن ساخته شده ، پس زده ،قوس در هم می ریزد . خیز قوس هر قدر بیشتر باشد نیروی آن عمود تر وهر چه کمتر باشد نیرویش افقی تر بر  دیوارها وارد می شود، لذا قوس ها یی که با خیز بیشتر ساخته می شوند خطر خراب شدنشان کمتر است .

جایگاه قوس

اگر چه دامنه ی قوس ها وسیع تراز آنست که توصیف کرده ایم و در همین چند طرح محدود نمی شوند، اما لازم به توضیح است. بسیاری از قوس ها با اندکی تفاوت به یکدیگر شبیه هستند که به طُرق مختلف رسم شده و به نام های گوناگون شناسایی و نام گذاری گردیده اند. برخی از قوس های مرسوم، جهت کارهای تزئینی بوده ودر برابر فشار خود و نیروهای وارده، مقاومتی ندارند. تعدادی از قوس ها از نوع تیزه دار هستند که به طُرق مختلف رسم می شوند و مقاومتی عجیب دارند. آن ها در دهانه های کوچک و بزرگ مورد استفاده قرار گرفته و عمری طویل دارند. به اَبنیه ی تاریخی قرن ها پیش بنگرید . قوس های تیزه دار و دیگر قوس ها در سقف ها و سر درگاه های بزرگ ساخته شده و توانسته اند صدها سال در برابر حوادث گوناگون همچنان استوار بایستند.

www.gachbori.com            www.moarragh.com                www.mogharnas.com           www.aeneh.com